اقسام مكاره براى اينكه تكبّر را از دلهاى ايشان بيرون كند ، و تذلّل و انقياد را در نفوس ايشان جا دهد ، و اين عبادتهاى صعب را درهاى گشوده گردانيده است به سوى فضلش ، و سببهاى مهيّا گردانيده ساخته است براى عفوش . و از اين باب است آنچه حر است فرموده است حق‌تعالى بندگان مؤمنش را به نمازها و زكاتها و مشقّت روزه‌ها در روزهائى كه واجب گردانيده است ، براى اينكه اعضا و جوارح ايشان را ساكن گرداند و ذليل سازد ، و ديده‌هاى ايشان را خاشع گرداند ، و نفوس ايشان را ذليل گرداند ، و دلهاى ايشان را پست كند ، و خيلا و تكبّر را از ايشان بردارد ، به سبب اينكه روهاى كريم خود را بر خاك بمالند نزد خدا از روى تواضع و فروتنى ، و بهترين جوارح و اعضاى خود را بر زمين گذارند از روى تصاغر و شكستگى ، و شكمها بر پشتها بچسبد از روزه براى تذلّل و انقياد امر الهى ، يا آنچه در زكات هست از صرف كردن ميوه‌هاى زمين و غير آن بر فقرا و مساكين ، نظر كنيد به آنچه در اين اعمال حق‌تعالى مقرّر فرموده است از كندن و براندوختن ماده‌هاى فخر و تكبّر . چون خطبهء قاصعه بسيار طولانى است ، حاصل مضمون چند فقره را در اين مقام درج كرديم براى كثرت فوايد اين مضامين عاليه ، و اگر كسى خواهد بر مفاسد تكبّر كما هو حقّه مطلع گردد بايد كه سراسر آن خطبهء شريفه را مطالعه فرمايد « 1 » . و به سند معتبر از حضرت صادق عليه السّلام منقول است كه پرسيدند از ادنى مراتب الحاد ، فرمود : تكبّر ادناى مراتب الحاد است « 2 » . و در حديث ديگر فرمود : كبر در بدان خلق مىباشد از هر جنسى كه باشند ، و

--> ( 1 ) نهج البلاغه ص 285 - 302 خطبهء 192 . ( 2 ) اصول كافى 2 / 309 ح 1 .